Қазақстандағы өнер саласы: сөзден ұсыныстарға дейін

Елімізді модернизациялау міндеттері аясындағы отандық бұқаралық мәдениеттің рөлі қандай? Мемлекет осы саланы дамыту және қолдау бағытында, мемлекеттің өзіндік ерекшелігін және қажеттілігін ескере отырып, қандай шаралар атқаруы тиіс? Бұл екі мәселе 28 қыркүйекте Әлемдік экономика және саясат институтында (ӘЭСИ) өткізілген пікірталастың күн тәртібінде қаралды. «Жаңғырту және бұқаралық мәдениет: проблемалар және перспективалар» атты дөңгелек үстелдің аясында сарапшылар мен кәсіптік қатысушылар Қазақстанның жаппай мәдениетінің қалай дамып жатқандығы және оның кемшіліктері  туралы ой-пікірлерін ортаға салды. Алматыдағы ӘЭСИ кеңсесінің басшысы, модератор Асқар Нұрша іс-шараның ашылуында «ашық диалогтың» маңызды екенін атап өтті және «ол жалғасады» деген үміт білдірді.

Театр

Артишок театрының актеры Шыңғыс Капин Қазақстандағы заманауи театрдың бірқатар мәселелерін атап өтті. Оның айтуынша, басты мәселелердің бірі - көрермендерді тарту мәселесі. Бұл өз кезегінде жарнамалық қызметтер мен плакаттардың қымбаттығына байланысты.

-         Біз туралы білетіндер аз, - деді ол.

Оның пікірінше, мемлекет бұл мәселені заманауи театрларды насихаттау ісіне қолдау білдіру арқылы шеше алады.

- Біз афишалар мен жарнамалардағы салықты алып тастауымыз керек. Әрине, жарнама саласында бізді қолдайтын адамдар бар, бірақ бұл жеткіліксіз, - деді Капин мырза.

Театрдың даму перспективаларына қатысты актер пессимистік көзқарас білдірді.

- Театрдың даму перспективалары әлсіз. Сенің өзге мемлекет, қала ретіндегі қосымша қайығың болу керек секілді сезінесің, - деді Қапин мырза.

Екінші жағынан, маңыздылығы бұдан кем түспейтін тағы бір мәселе бар. Актердің айтуынша, қазіргі заманғы театр үшін мемлекеттің көркемдік репертуарға араласпауы маңызды.

- Біздің театрымыз табысты, өйткені біз қай тақырыпты дамытатынымызды және қай режиссерді шақыратынымызды өзіміз шешеміз. Ар-намыс және қадiр-қасиетпен қамтылған моральдық қоғамға бағытталған үрдістер өте нашар. Жақында, мемлекет қалыптасады қоғамдық пікірді, векторлық, КСРО-да құрылған қағидаттарына psevdoprichinoy misoneism пен адалдық, болып табылады имандылыққа қорғауға бағытталған. Бұл қазіргі заманғы мәдениетті дамытудың тежегіші.Кәсіби сын жетіспейді. Бірақ біз тоқтамаймыз, жұмыс істейміз, - деді Ш.Капин.

Қазақ киносының кейіпкері

Театрдың жағдайы көңіл толтырарлықтай емес, ал, қазақ киносының жағдайы біршама өзгеше.

- Біздің желілер ресейлік телевизиялық желілер ұсынатын нәрселерді ұсынады. Бізде бірегей киноматериалдар бар деп айту қиын. Өзбекстанда көрсетілетін фильмдердің 90%-ы өзбекше, бірақ біз оны мысалға келтіре алмаймыз. Театр, кинотеатр туралы сұрағыңызға жауап берсем, - сіз Қазақстандағы кино саласы бойынша бірде-бір социологиялық зерттеулерді таба алмаймыз. Бізде кино бойынша әлеуметтану жоқ, бізде кино-әлеуметтанушылар жоқ. Мен өзімді киносыншы деп атамаймын, бірақ осы іспен айналысуға тырысамын, - дейді сыншы, философ Олег Борецкий. - Біз әлі күнге дейін көрермендердің не көргісі келетінін білмейміз. Біз олар комедияға баратындығын ішкі түйсікпен ұғынамыз. Кассаның көбін «Келинка Сабина», «Ауылдан құтылу» фильмдері жинады. Бірақ, екінші жағынан, объективті түрде қарасақ, бізде 6-12 жастағы балалар үшін көрсетілетін кино жоқ.

Фильмдердің мазмұнына қатысты да Борецкий мырза алаңдаушылық білдірді: біздің бұқаралық мәдениетіміз рухани мәселелерге қатысты емес.

- Біз интерпретация туралы айтып отырмыз. Бірақ біздің жастарға өмірдегі сұрақтарға жауап табу керек. Бұқаралық мәдениет мұны жасамайды, - дейді философ.

Өз кезегінде киносыншы Кәрім Қадырбаев қазақ киносының кейіпкері Голливудтан түбегейлі ерекшеленетінін атап өтті.

- АҚШ-тың бұқаралық өндірісінің қайнар көзін біз self-made person деп атаймыз. Яғни, өз қоғамынан әлдеқайда жақсы және биік бола алған адам. Ал, қазақ кейіпкері – көпке ұқсауға тырысады, айналасындағы орта қандай, ол да сондай. Бұл қазақ драмасының түйткілді мәселесі. Бұл біздің қоғамымыздың негізі. Сондықтан, Геннадий Головкин АҚШ-та, ал Қытайда Димаш Құдайбергенов, Жапонияда Сабина Алтынбекова жүр. Өйткені, бізде өзгелерден асып кетуге болмайды. Қазіргі заманғы кейіпкер жеткіспейді бізге... Сондықтан эпостарға, қазақ хандығына кету оңайырақ. Бізде өзіміздің Бэтман, Өрмекші-адам, Супермендеріміз жоқ. Біздің кинотеатр ештеңе тартпайды және ештеңе үйретпейді, - деп атап өтті Қ.Кадырбаев.

Қазақ тіліндегі кино қызықты емес пе?

Қызық деректерді Chaplin Chain компаниясының PR-менеджері Андрей Мануилов келтірді. Оның айтуынша, қазақ халқының арасында бес танымал жанр бар - комедия, фэнтези, экшн-кино, анимация және қорқынышты кинолар.

- Бұл жанрларға деген қызығушылық азайып барады. Қазақстандық кино да жетістіктерге жетуде, әрине. Қайрат Нұртас пен КВН ойыншылары өз тақырыптарын тапты, мысалы. Олар Қазақстанда кассалы кинофильмдерді жасау мүмкін екенін дәлелдеді, бірақ бұл тек Қазақстан аумағында ғана, - деді Мануилов мырза.

Екінші жағынан, Қазақстанда қазақ тіліне аударылған фильмдер әлі де танымал емес.

- Қазақ тілінде «Тачки-2» киносы шығарылды. Өкінішке орай, қазақ тіліндегі фильмдер ешкімді дүрліктірмейді. Екі күн фильм көрсетіледі, сосын ешкім бармайтын сеанстар, бірақ, орыс тіліндегі фильмдер туралы біз бұлай айта алмаймыз. Яғни, кинотеатрлар қазақ тіліндегі сеанстарды байқап қоятыны көрінеді. Әрине, қазақ тілінде фильмдерге деген сұраныс көп жерлерде, фильм  де қазақ тілінде де қойылады, кинотеатрлар да қазақ тілінде көбірек кино көрсетеді », - деді Мануилов мырза.

Тұрақты цирк

Алматы циркі директорының орынбасары болып бір жыл көлемінде жұмыс атқарған белгілі әртіс Мұрат Мұтырғанов аталмыш мекеменің жай-күйі туралы айтты.

- Жалпы, цирк өнерінің жағдайы күрделі. КСРО құлағаннан кейін өнер дегенді ұмыта бастады. Мен ешкімді айыптамаймын. Біздің цирк ештеңені өзгерткісі келмейді. Циркіміз мемлекет дотациясында болғанымен, әлі күнге дейін қыруар қарыздан құтыла алмай отыр. Бұл жерде бір ғана мәселе бар – цирк жеке адамның қолына өте қалған күнде, Алматы зообағы секілді, жағдай бірден өзгереді, бірақ бұл мемлекеттің шешімі болуы тиіс. Мұны мемлекет талап етуі керек. Бар мәселе осында. Цирк ақша әкеле алады, - деп мәлімдеді Мұтырғанов мырза.

«Барлық адамның фоны»

Талқылау барысында Қазақстанда радионың ерекше рөлін атап өту ұсынылды.

- Әрдайым театр мен кинотеатрлардың қызметкерлері аталып жатады, бірақ, бірде-бір рет радио қызметкерлерінің аталғанын, марапатқа ие болғанын көрген емеспін, бірақ біз барша адамның фонымыз ғой. Олар радионы тыңдайды, радионың сауда түріне ауысып бара жатқанына өкінемін. Радио арқылы театрда мынандай қойылым болып жатыр деуге болмайды қазір, себебі, бұл жарнама болып кетеді. Екінші жағынан, бізде өзекті мәселелерді талқылауға арналған бірде-бір радио станциясы жоқ. Мысалы, «Мәскеу жаңғырығын» алайық. Өкінішке орай, бізде бәрі көңіл көтеруге ғана бағытталған, - деп атап өтті теле-радио жүргізуші Диана Снегина.

Жалпы қорытынды

Талқылауды қорытындылай келе, Саяси шешімдер институты клубының сарапшысы Жулдыз Алматбаева мемлекеттің сын-тегеуін және қауып-қатер режимінде жұмыс істеп жатқанын алға тартты.

- Өнер қайраткерлері мұны өзінің мүддесіне пайдалана алады. Мысалы, Қазақстан Ресейдің ақпараттық саласында өмір сүреді деп жиі айтады. Бірақ өнер өзінің күн тәртібін жасай алады, өз ойларын көрсете алады деп айтуға болады. Ол мемлекеттің серіктесі бола алады. Мысалы, гильдия болып, мемлекетпен жұмыс істеу, - деді Алматбаева.

Өз кезегінде саясаттанушы Замир Қаражанов ұйымдасқан азшылықтың ұйымдастырылмаған көпшіліктен әрдайым артық тұратынын атап өтті.

- Яғни, егер өнер адамдары белгілі бір бірлестікке біріккен болса, олар өз мақсаттарына оңай қол жеткізе алады. Бірлесе отырып өнер әлемінде жетіспей жатқан жайттар туралы ұсыныстар әзірлеу алады, - деді Каражанов.

Суретшілердің сұрағы

Осыған дейін сөз алған спикерлер өнер әлеміндегі түйткілді мәселелерді айтумен болса, белгілі суретші Сәуле Сүлейменова ұйымдастырушыларға өзекті сұрақ қойды.

- Осы дөңгелек үстелдің нәтижесі қандай болады? Жақындағы ғана есквайрде «Рухани жаңғыру» бойынша өткен осындай бір жиын туралы мақала жарық көрді, және аса бір көңілсіз мақала дер едім. Сондықтан бұл талқылаудан нәтиже шыға ма, соны білгеніміз абзал, - деді Сүлейменова.

Аталмыш сұраққа жауап берген модератор Асқар Нұрша ӘЭСИ жұмысының 70% мемлекеттік органдарға қызмет ету болып табылатынын айтты.

- Біз ұсыныстар жазамыз. Әрине, шара қорытындысы бойынша аналитикалық талдау жасалып, тиісті жерлерге ұсыныс ретінде жолданады. Жалпы, бұл біз үшін тәжірибелік жағынан маңызды. Екіншіден, жақсы ұсыныс әзірлеу үшін біз бұл саланы жақсы игеруіміз керек, - деді Нұрша.

sayasat.org